عبارت – مارال نژادآذر: قانون خدمت نظام اجباری مشتمل بر ۳۲ ماده، در ۱۶ خرداد ۱۳۰۴ به تصویب مجلس شورای ملی رسید. به موجب ماده اول آن، کلیه اتباع ذکور ایران، اعم از نفوس شهری و روستایی و ایلات و افراد ساکن خارج از کشور، از ابتدای سن ۲۱ سالگی موظف به خدمت سربازی بودند و مدت خدمت نیز دو سال بود. به‌این ترتیب، همه افراد مذکر بدون توجه به منطقه یا ایل آنان موظف به انجام خدمت سربازی شدند. این امر نیازمند آمار دقیقی از افراد کشور بود و به همین علت، ابتدا ادارهای به نام اداره کل احصائیه و سجل احوال تشکیل شد و برای تعیین تعداد جمعیت کشور و ثبت احوال آنان نیز قانونی به تصویب مجلس شورای ملی رسید.
با تصویب قانون خدمت اجباری، دایره سربازگیری و نظام اجباری نیز در سازمان قشون تاسیس شد. این دایره در سال ۱۳۰۵ به اداره نظام وظیفه تغییر نام یافت و در سال ۱۳۰۷ با عنوان اداره نظام وظیفه عمومی معرفی شد. سازمان این دایره به تدریج تکامل یافت؛ به طوری که در سال ۱۳۰۹ شامل اداره مرکزی و هفت ناحیه و دو حوزه مستقل بود، مطابق سازمانهای هفدهگانه نظامی به هفده منطقه سربازگیری تبدیل شد. این مناطق و نواحی تا سال ۱۳۱۴ از نظر تشکیلات سازمانی و امور فنی کاملا تابع اداره مرکزی بودند؛ ولی از این سال از نظر انجام وظایف سازمانی جزو پادگانها و از لحاظ کارهای فنی تابع اداره مرکزی شدند. در سال ۱۳۱۶ با توجه به تقسیمات کشوری، کشور ایران از لحاظ نظام وظیفه و عمل سربازگیری به ده منطقه و هر منطقه به هشت شهرستان نظامی(حوزههای اصلی) به حوزههای فرعی تقسیم شد؛ به طوری که در مجموع ۵۷۵ حوزه فرعی به وجود آمد. در نتیجه این سازماندهی اداری همراه با گسترش ادارات ثبت احوال بود که نفرات مورد نظر رضاشاه تامین میشد.
جالب است بدانید قانون سربازی اجباری اولین بار در دوران ناپلئون بناپارت و در فرانسه به اجرا درآمد. ناپلئون معتقد بود با این سیستم، جوانانی که وارد ارتش شده اند، با نظم ارتشی عجین می شوند و مفهوم «ملت» را شناخته و آن را به عنوان یک ارزش می پذیرند.
طبق گفته بسیاری از مورخان، قانون سربازی اجباری به صورت امروزی آن، اولین بار در دوران ناپلئون بناپارت و در فرانسه به اجرا درآمد. ناپلئون معتقد بود با این سیستم، جوانان و نوجوانانی که وارد ارتش شده اند، با نظم ارتشی عجین می شوند و مفهوم «ملت» (nation) را شناخته و آن را به عنوان یک ارزش می پذیرند و به این صورت بعد از مدتی، فرانسه پر از شهروندانی می شود که نسبت به کشور خود تعصب داشته و حاضرند جان خود را در راه حفظ مرزهای آن بدهند. ناپلئون به این ترتیب آموزش و انسان سازی سربازان را به عنوان مهمترین مرحله تربیت دوران خدمت وظیفه شناخت و در واقع از طریق سربازی اجباری سعی کرد جامعه را به ارتش و ارتش را به جامعه متصل کند. او معتقد بود ارزشی به نام «ملت فرانسه» این دو رکن را به هم وصل می‌کند و شهروندان را تبدیل به سرباز و سربازان را تبدیل به شهروند می نماید.
اگرچه قانون سربازی اجباری ناپلئون به علت اعتراض بسیاری از خانواده ها لغو شد اما در برخی کشورهای اروپایی دیگر اجرایی شد. این قانون آرام آرام در کشورهای توسعه یافته نظامی راه یافت و به خصوص در دوران جنگ جهانی اول و دوم به قانونی رایج در بین برخی کشورهای درگیر بدل شد.
قانون سربازی اجباری بعد از پایان جنگ جهانی دوم به تدریج از بین رفت. هر چه کشوری دورتر از تهدیدات نظامی بود، راحت تر و زودتر دست از این قانون شست. بعد از جنگ جهانی و با برقراری آرامش در اروپا، کشورهای قاره سبز شروع به لغو این قانون کردند. انگلیس یکی از اولین قدرت‌های نظامی اروپا بود که خدمت نظام وظیفه اجباری را در سال ۱۹۶۰ لغو کرد و آخرین سرباز وظیفه انگلیسی در سال ۱۹۶۳ خدمت خود را پایان داد. آلمان و فرانسه هم بعد از انگلیس شروع به لغو قانون سربازی اجباری کردند.
منابع:
مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی ، مقاله نظام خدمت اجباری و ملت سازی رضاخان/ محمد نیازی
